Ayrı mı yazılır ? Bitişik mi yazılır ?

Birleşik kelimeler ve “de-da, ki” ekleri ne zaman bitişik ne zaman ayrı yazılır:  Tek bir kuralla bundan sonra bunu bilebilir miyiz?  Her kelime veya ek için ayrı ayrı araştırmamıza gerek olmayabilir mi?

Aşağıda detaylı olarak örneklerle ve tablolarla incelendi, sabredip okumanızı tavsiye ederim,  belki de büyük bir problemden kurtulursunuz: 

De-da, Yiğit Özgür


Önce De-Da ve -Ki eklerinden başlayalım:

Şimdiye kadar de-da için birden fazla kural duyduk ( dahi anlamındaki, ek olan, bağlaç olan, cümleden kaldırdığımızda anlamı değişmeyen, değişen … gibi) fakat gözlemlediğim kadarıyla de – da eklerini yanlış kullananlar bu kuralları bir türlü uygulayamıyorlar.  Daha kolay bir kural bulmamız gerekiyor.

Bir kere de biz bir kural oluşturalım ve uygulamayı deneyelim. Belki de bu sefer olur 🙂  Hem de-da hem de belgisiz kelimeler için aynı kuralı uygulamaya çalışalım. Her şeyi unutalım.

Ana kural kelimenin anlamını düşünmek olmalı.

Hep anlamdan hareket etmeliyiz.


De – Da Bitişik mi ayrı mı?

Ayrı mı yazılır bitişik mi yazılır

Eğer de – da arkasına geldiği kelimenin anlam olarak “içindeyse – beraberse” birlikte yani bitişik yazılır.  Bu de-da eki TDK’da “bulundurma durumu eki” olarak geçiyor ve bu isim de çok uygun geldi bana. Yani; ek, eklendiği kelimede bulunmayı anlatıyorsa ek kelime ile birleşik oluyor.

Ekin ayrı olup olmaması gerektiğini kendimiz cümleyi gerektiği gibi okurken bile ayırt edebiliyoruz.  Örneğin: “Defterimi okulda unuttum” cümlesini okurken “okulun içinde olmak, okulda bulunur olmak vurgusunu sesimizle veriyoruz.”,  ” Defterin de çok güzel” derken ise “de” ekini “defterin” kelimesinden ayrı vurgulayarak okuruz.

Yukarıdaki karikatürdeki “Bıçağımı bulamıyorum sende mi Brütüs?” sorusunda sende mi diye birleşik yazarsak bıçak sende mi bulunuyor, senin yanında mı, elinde mi? anlamlarıyla sormuş oluruz.  “Bulundurma” durumu ortaya çıkar yani “sen” kelimesi “de” ekini içinde barındırır, bulundurur.   “Sen de mi Brütüs” dersek Brütüs sen bile mi? anlamında yazmış oluruz.

 

de-da ayrı mı bitişik mi yazılır tablosu

 

-ki eki de aynı kuralla kullanılıyor.   “Benimki evde kalmış” derken (bana ait olan – bende bulunan anlamında kullanılıyor) bitişik yazıyoruz,  “Bir geldim ki ne göreyim?” derken (aidiyet, içinde olma yok) ayrı yazıyoruz.

Birleşik Belgisiz Tanımlamalar: 

Kural 1:
– Bütün “Şey”ler ve “Her”ler ayrı yazılır. 

 

Kural 2:

– BAĞIMLILIK KURALI : ( “şey” ve “her” ekleri dışındakiler ve istisnalar için) 

İki kelime birleştiğinde farklı anlamlı bir kelime oluşturuyorlarsa bitişik  yazılırlar. Artık kendi anlamlarını bırakıp yeni bir kelime yaratmışlardır.

Birleştiklerinde hala kendi anlamlarını koruyorlarsa ayrı yazılırlar. 

 

 

Ayrı ve Bitişik Yazılan Birleşik Kelimeler Tablosu
Ayrı ve Bitişik Yazılan Birleşik Kelimeler Tablosu

Örneğin:

Google’da çokça aranan zor bir örnekle başlayalım örneklere: “Bir kere”

Bir: 1 rakamı
Kere: defa
Bir kere: Bir defa.  İki kelime yan yana geliyor ve birleştiğinde kendi anlamlarını bozmuyorlar.  Bu durumda yeni bir anlam oluşturmuyorlar ve bitişik yazılmıyorlar.  Bir de “bir kere de” tanımı var ki durumu iyice zorlaştırıyor.

Bu da aynı mantık.  “Bir kere”yi ayrı yazdık öncelikle.  Eğer “Bir defada bu işi çözmelisin” anlamında bir kerede diyorsak “de” bitişik çünkü “kere”nin içinde bulunma durumunda.

Ama “Bir defa da beni dinle” anlamında “bir kere de” dersek “de” ayrı çünkü bulundurma durumu yok.

Eğer her iki kullanımı da doğal olarak bir kerede okursanız vurgunuz ile “de” nin ayırılması mı birleşmesi mi gerektiğini anlayacaksınız.

“Birçok” kelimesini bölelim:
Bir: 1 rakamı
Çok: Fazla Olan
Birçok:  İki kelime birleştiklerinde farklı bir anlam oluşturuyorlar – “birden fazla şey” anlamını taşıyan “birçok” oluyorlar, bu nedenle yani yeni bir anlam oluşturdukları için, bitişik yazılmalılar çünkü artık yeni bir kelime oluşturdular. ( “Çok” kelimesi gerçek anlamını yitirdi)

Birtakım = Bir (bir sayısı) + Takım ( ekip, grup … ) – Birtakım (bazı)
Hiçbir / Hiçbiri
Birkaç / Birkaçı
Bugün
Biraz
Herhangi
Herhangi bir

“Bir şey” kelimesini bölelim:
Bir: 1 rakamı
Şey: Nesne, madde, eşya, varlık yerine kullandığımız bir kelime
Bir Şey:  İkisi birleştiğinde ayrı yazılıyor çünkü her iki kelimenin anlamı da bozulmuyor. Yeni, farklı anlamlı bir kelime oluşturmuyorlar.  Bu yüzden ikisi ayrı yazılıyor.

Bir gün
Bir kısmı
Bir kısım
Belli ki
Bir sürü
Birtakım insanlar
Bu gün
Hiç kimse
Pek çok
Pek az
HER
her  şey
her  gün
her  ay
her  zaman
her  an
her  biri
her yer
bir şey
her şey
çok şey
hiçbir şey

İşte böyle, düşündüm de ben bu ek ve kelimeleri en başından beri böyle ayırıyorum, belki zorlanan ve bu bloğa yolu düşen olursa faydalanabilir, kim bilir?

Dil bilgimizle ilgili bazı sinir bozucu şeyleri de okumak isterseniz.  Buyurun tıklayın Türkçeyi Doğru Kullanalım Ama Nasıl ?  


Yararlanılan görsel kaynaklar:

<a href=’http://www.freepik.com/free-vector/book-collection-in-flat-design_764791.htm’>Designed by Freepik</a>
<a href=”http://www.freepik.com/free-vector/happy-children-at-school_830257.htm”>Designed by Freepik</a>

 


 

“Yalnız Billy” Bilmecesinin Cevabı:    Billy bir keçiydi ve boynuna asılı kağıdı yedi. 


 

CEVAP VER

GÜVENLİK KODU *